De Spoorwegstaking van 1944

Home / bronnen / De Spoorwegstaking van 1944    |    Terug

Geheime boodschap

"De kinderen van Versteeg moeten allen onder de wol", luidt op 17 september 1944 de codeboodschap van Radio Oranje. Versteeg is de schuilnaam van NS president-directeur W. Hupkes die op het moment van het bericht op de golfbaan staat. Na het horen van het bericht duikt hij onder. Met de 'kinderen van Versteeg' wordt verwezen naar de 30.000 medewerkers van de NS. Voor de staking moeten zij allemaal onderduiken.

Hoe het bedrijf tot 1944 blijft rijden

De Spoorwegstaking van 1944 komt voor veel Nederlanders als een verrassing. Tijdens de eerste vier oorlogsjaren heeft de NS meegewerkt aan de transporten van slachtoffers van de Duitse bezetter. Wat er ook gebeurt, de treinen van de NS moeten blijven rijden. De NS-directie spreekt zich dan ook op 20 mei 1940 uit voor een ‘loyale samenwerking met de Duitsche autoriteiten’. Hierbij moet gezegd worden dat dit niet uitzonderlijk was voor vele Nederlandse bedrijven tijdens de oorlogsjaren. Ook mag niet vergeten worden dat binnen de NS op kleine schaal verzetsacties plaatsvinden. Maar de NS als bedrijf blijft plichtsgetrouw de dienstregeling voortzetten en faciliteert het transport van duizenden gedeporteerden.

Wie zit achter de staking

Na meerdere malen geen gehoor te hebben gegeven aan eerdere stakingen (de Februaristaking van 1941 en de april-meistakingen van 1943) is het anders op 17 september 1944. Alhoewel via de Europese nieuwsdienst van de BBC wordt gemeld dat besloten is tot een spoorwegstaking na uitvoerig beraad met de Nederlandse regering, is niets minder waar. Velen van de Nederlandse regering horen voor het eerst van de staking via het radiobericht. Zelfs de NS president-directeur is verrast door de bekendmaking. In werkelijkheid is de staking een initiatief vanuit het geallieerde opperbevel, die een spoorwegstaking noodzakelijk acht voor een succesvol verloop van Operatie Market Garden. Zo zouden de Duitse legereenheden geen gebruik meer kunnen maken van het treintransport en daardoor minder snel kunnen reageren op de geallieerde invasie bij Arnhem. Als gevolg hiervan verloopt de staking vrij chaotisch en er wordt niet overal meteen gereageerd. Maar tegen het einde van de week is het werk van de NS stilgelegd.

Gevolgen van de staking

Achteraf wordt vastgesteld dat de stakingsbereidheid van de NS voornamelijk te danken is aan de oprukkende geallieerde eenheden in West-Europa en het verwachte spoedige einde van de oorlog. De verwachting is, dat de staking slechts voor een paar weken zou gelden en niet acht (!) maanden zou duren. Operatie Market Garden eindigt in een groot fiasco en de bevrijding van Nederland blijft uit. Het succes van de spoorwegstaking werkt juist averechts. Het vervoer van brandstof en voedsel naar het westen van Nederland komt compleet tot stilstand en de situatie in de grote steden zoals Rotterdam wordt schrijnend. Bovendien kunnen schepen door de strenge winter geen voorraden brengen. Ondanks de verslechterde situatie onder de bevolking in het westen maakt de Nederlandse regering in ballingschap op 25 januari 1945 bekend dat de staking wordt voortgezet.

Verzet of niet

Alhoewel de spoorwegstaking van de NS voor lange tijd als grootse verzetsdaad wordt beschouwd, is daar in de laatste jaren na veel onderzoek verandering in gekomen. Zo blijkt dat de staking geen invloed meer gehad heeft op de deportatie van vele Nederlanders naar concentratiekampen aangezien de laatste transporten vanuit Nederland al op 4 september 1944 voorbij zijn, twee weken vóór de spoorwegstaking.

De foto toont een verlaten spoorwegstation in Rotterdam tijdens de spoorwegstaking

 

Heb je de film Bankier van het verzet gezien? Hierin komt de financiering van de lonen van spoorwegarbeiders aan de orde.

Maker: Johannes van Rhijn
Datering: 1944-09-17 / 1944-12-31
Collectie: Collectie J. van Rhijn
Nummer: 4140_1977-3514
Link: https://hdl.handle.net/21.12133/CF81B12091144BB4B7060B059C218C8C
  Onderdeel van thema's

Geschiedenislokaal010

De Spoorwegstaking van 1944

Tijdvak: Tijd van de wereldoorlogen (1900 - 1950)


Omschrijving

Geheime boodschap

"De kinderen van Versteeg moeten allen onder de wol", luidt op 17 september 1944 de codeboodschap van Radio Oranje. Versteeg is de schuilnaam van NS president-directeur W. Hupkes die op het moment van het bericht op de golfbaan staat. Na het horen van het bericht duikt hij onder. Met de 'kinderen van Versteeg' wordt verwezen naar de 30.000 medewerkers van de NS. Voor de staking moeten zij allemaal onderduiken.

Hoe het bedrijf tot 1944 blijft rijden

De Spoorwegstaking van 1944 komt voor veel Nederlanders als een verrassing. Tijdens de eerste vier oorlogsjaren heeft de NS meegewerkt aan de transporten van slachtoffers van de Duitse bezetter. Wat er ook gebeurt, de treinen van de NS moeten blijven rijden. De NS-directie spreekt zich dan ook op 20 mei 1940 uit voor een ‘loyale samenwerking met de Duitsche autoriteiten’. Hierbij moet gezegd worden dat dit niet uitzonderlijk was voor vele Nederlandse bedrijven tijdens de oorlogsjaren. Ook mag niet vergeten worden dat binnen de NS op kleine schaal verzetsacties plaatsvinden. Maar de NS als bedrijf blijft plichtsgetrouw de dienstregeling voortzetten en faciliteert het transport van duizenden gedeporteerden.

Wie zit achter de staking

Na meerdere malen geen gehoor te hebben gegeven aan eerdere stakingen (de Februaristaking van 1941 en de april-meistakingen van 1943) is het anders op 17 september 1944. Alhoewel via de Europese nieuwsdienst van de BBC wordt gemeld dat besloten is tot een spoorwegstaking na uitvoerig beraad met de Nederlandse regering, is niets minder waar. Velen van de Nederlandse regering horen voor het eerst van de staking via het radiobericht. Zelfs de NS president-directeur is verrast door de bekendmaking. In werkelijkheid is de staking een initiatief vanuit het geallieerde opperbevel, die een spoorwegstaking noodzakelijk acht voor een succesvol verloop van Operatie Market Garden. Zo zouden de Duitse legereenheden geen gebruik meer kunnen maken van het treintransport en daardoor minder snel kunnen reageren op de geallieerde invasie bij Arnhem. Als gevolg hiervan verloopt de staking vrij chaotisch en er wordt niet overal meteen gereageerd. Maar tegen het einde van de week is het werk van de NS stilgelegd.

Gevolgen van de staking

Achteraf wordt vastgesteld dat de stakingsbereidheid van de NS voornamelijk te danken is aan de oprukkende geallieerde eenheden in West-Europa en het verwachte spoedige einde van de oorlog. De verwachting is, dat de staking slechts voor een paar weken zou gelden en niet acht (!) maanden zou duren. Operatie Market Garden eindigt in een groot fiasco en de bevrijding van Nederland blijft uit. Het succes van de spoorwegstaking werkt juist averechts. Het vervoer van brandstof en voedsel naar het westen van Nederland komt compleet tot stilstand en de situatie in de grote steden zoals Rotterdam wordt schrijnend. Bovendien kunnen schepen door de strenge winter geen voorraden brengen. Ondanks de verslechterde situatie onder de bevolking in het westen maakt de Nederlandse regering in ballingschap op 25 januari 1945 bekend dat de staking wordt voortgezet.

Verzet of niet

Alhoewel de spoorwegstaking van de NS voor lange tijd als grootse verzetsdaad wordt beschouwd, is daar in de laatste jaren na veel onderzoek verandering in gekomen. Zo blijkt dat de staking geen invloed meer gehad heeft op de deportatie van vele Nederlanders naar concentratiekampen aangezien de laatste transporten vanuit Nederland al op 4 september 1944 voorbij zijn, twee weken vóór de spoorwegstaking.

De foto toont een verlaten spoorwegstation in Rotterdam tijdens de spoorwegstaking

 

Heb je de film Bankier van het verzet gezien? Hierin komt de financiering van de lonen van spoorwegarbeiders aan de orde.

Maker: Johannes van Rhijn
Datering: 1944-09-17 / 1944-12-31
Collectie: Collectie J. van Rhijn
Nummer: 4140_1977-3514
Link: https://hdl.handle.net/21.12133/CF81B12091144BB4B7060B059C218C8C

Trefwoorden

20e eeuw
bezetting
hongerwinter
Tweede Wereldoorlog
verzet
vervoer

Nuttige websites

Algemeen Handelsblad: 14-12-1944: https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000047066:mpeg21:a0005
museumrotterdam.nl: https://museumrotterdam.nl/collectie/item/73862?itemReturnStart=0&objectrow=1&itemReturnSearch=spoorwegstaking
De vrije pers: 15-05-1945: https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMNIOD05:000163853:mpeg21:a0002