Een verhaal achter het Joods Kindermonument

Home / bronnen / Een verhaal achter het Joods Kindermonument    |    Terug

Het Joods Kindermonument

Bij de onthulling van het Joods Kindermonument op 10 april 2013 komen veel verhalen los. De 686 namen op het Joods Kindermonument zorgen bij nabestaanden voor herinneringen aan een nichtje, een schoolvriendinnetje of een straatvriendje. Sommigen sturen een bericht met een bewaarde brief en vergeelde foto’s aan het Stadsarchief Rotterdam. Samen met gegevens in het Stadsarchief zorgt dit voor een verhaal bij het kind.

Onderzoek 

Esther Beens en Louisa Balk van het Stadsarchief brengen bezoeken aan het Nederlandse Rode Kruis, het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) en het Nationaal Archief. Hun onderzoek levert flintertjes aan informatie op en in combinatie met de verhalen van tijdgenoten en nazaten kan aan een aantal kinderen van het Joods Kindermonument een gezicht worden gegeven.

Twee namen zijn Elvire en Georges Baum. Dit is het verhaal van hun leven en dat van hun vader en moeder. Esther Beens heeft hun verhaal uitgebreid beschreven in het Rotterdams Jaarboekje 2015 (Reeks 12, Jaargang 03, p. 134-153), gewijd aan de Tweede Wereldoorlog in Rotterdam. Hier volgt een verkorte weergave.

Een Joods gezin

Bij het onderzoeken van het Vreemdelingenregister uit het Politiearchief komen twee kaarten van dezelfde vrouw voor: Jolana Fried, de moeder van Elvire en Georges Baum. Een kaart stamt uit 1938 waarop vermeld staat dat ze getrouwd is met Miksa (Nico) Baum. De tweede kaart uit 1948 onthult dat ze weduwe is, dus Nico heeft de oorlog niet overleefd.

Nico en Jolana (Jolan), beide van Hongaarse afkomst, ontmoeten elkaar in Antwerpen, raken verliefd en trouwen. Op 6 november 1934 wordt Georges geboren en Elvire op 25 juli 1938. Twee maanden na de geboorte van dochter Elvire verhuist het jonge gezin naar Rotterdam. Met minstens 15.000 gulden op zak neemt Nico een juwelierszaak in Rotterdam over. Op 14 mei 1940 wordt de juwelierszaak in de Hoogstraat volledig verwoest door het Duitse bombardement. Als de anti-Joodse maatregelen die door de Duitse bezetter worden ingevoerd, steeds strenger worden, besluiten Nico en Jolana onder te duiken op verschillende adressen. Nico probeert met een groepje per boot te vluchten naar Engeland maar ze worden verraden door hun chauffeur. Op 15 augustus 1942 wordt Nico doodgeschoten.

Onderduik

Wanneer Jolana precies in onderduik gaat is niet bekend. Wel is bekend dat dit in ieder geval vóór januari 1943 gebeurt. Ze heeft een adres in Den Haag gevonden bij de familie Molenaar. De kinderen Elvire en Georges worden ondergebracht in ‘Kindertehuis De Viersprong’ aan de Arnhemse Bovenweg in Driebergen. Het tehuis wordt gerund door de twee zusters Suus Dermout en Mien Deenik.

Verraad

Lange tijd gaat het goed met de kinderen, tot 6 januari 1944. Dan vallen vier mannen van de SD (Sicherheitsdienst) het tehuis binnen. Alle vijftien Joodse kinderen worden er tussenuit gepikt en meegenomen naar Amsterdam. De zusters gaan mee om de kinderen te begeleiden. Alhoewel een strenge straf staat op het helpen van onderduikers zijn de zusters waarschijnlijk de volgende dag weer vrij. De kinderen worden naar de gevangenis aan de Weteringschans gebracht, de beruchte gevangenis waar Anne Frank met haar familie ook is vastgehouden. Jolana wil naar haar kinderen, maar wordt weerhouden. Op 12 januari 1944 zijn de kinderen op een trein gezet naar Westerbork. Elvire overlijdt op 22 januari in Westerbork aan de gevolgen van TBC. Ze is nog geen 6 jaar oud. Broertje Georges wordt op 8 februari op transport gezet naar Auschwitz waar hij direct bij aankomst in de gaskamer wordt vermoord. Hij is dan 9 jaar. 

Een nieuwe start

Na de oorlog gaat alle aandacht naar de wederopbouw. In 1950 hertrouwt Jolana met Henry Strumpfman, een Jood van Poolse afkomst. Met hem krijgt zij nog twee kinderen, Michael en Sylvia. Met een lening weet Jolana het juweliersvak weer op te pakken aan de Nieuwe Binnenweg, Rotterdam. In huis wordt nauwelijks gepraat over de oorlog of over Georges en Elvire. Alhoewel Jolana bekend staat als een warme lieve vrouw, die dol is op kinderen, is ze zwaar getekend door de oorlog. Ze kampt met depressies en probeert driemaal zelfmoord te plegen. Jolana komt te overlijden op 3 maart 1994. Tijdens de ontruiming van het pand aan de Binnenweg vinden Sylvia en Michael foto’s van Nico, Elvire en Georges in een ladekast. Waarom Jolana de foto’s nooit heeft laten zien is een raadsel. Misschien heeft ze geprobeerd het verleden weg te stoppen in een kastje. Waarschijnlijk heeft Jolana haar overleden man en kinderen altijd meegedragen in haar hart.

Dit verhaal van Jolana Fried komt uit het artikel "Zoektocht in archieven: oorlog, verraad en overlevingsdrang" uit het Rotterdamse Jaarboekje van 2015, geschreven door Esther Beens.

Het Joods monument in Driebergen

De afbeelding toont het Joods monument in Driebergen, dat op 7 november 2013 is onthuld met de namen van Georges en Elvire Baum.

 

  Onderdeel van thema's

Geschiedenislokaal010

Een verhaal achter het Joods Kindermonument

Tijdvak: Tijd van de wereldoorlogen (1900 - 1950)


Omschrijving

Het Joods Kindermonument

Bij de onthulling van het Joods Kindermonument op 10 april 2013 komen veel verhalen los. De 686 namen op het Joods Kindermonument zorgen bij nabestaanden voor herinneringen aan een nichtje, een schoolvriendinnetje of een straatvriendje. Sommigen sturen een bericht met een bewaarde brief en vergeelde foto’s aan het Stadsarchief Rotterdam. Samen met gegevens in het Stadsarchief zorgt dit voor een verhaal bij het kind.

Onderzoek 

Esther Beens en Louisa Balk van het Stadsarchief brengen bezoeken aan het Nederlandse Rode Kruis, het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, het NIOD (Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) en het Nationaal Archief. Hun onderzoek levert flintertjes aan informatie op en in combinatie met de verhalen van tijdgenoten en nazaten kan aan een aantal kinderen van het Joods Kindermonument een gezicht worden gegeven.

Twee namen zijn Elvire en Georges Baum. Dit is het verhaal van hun leven en dat van hun vader en moeder. Esther Beens heeft hun verhaal uitgebreid beschreven in het Rotterdams Jaarboekje 2015 (Reeks 12, Jaargang 03, p. 134-153), gewijd aan de Tweede Wereldoorlog in Rotterdam. Hier volgt een verkorte weergave.

Een Joods gezin

Bij het onderzoeken van het Vreemdelingenregister uit het Politiearchief komen twee kaarten van dezelfde vrouw voor: Jolana Fried, de moeder van Elvire en Georges Baum. Een kaart stamt uit 1938 waarop vermeld staat dat ze getrouwd is met Miksa (Nico) Baum. De tweede kaart uit 1948 onthult dat ze weduwe is, dus Nico heeft de oorlog niet overleefd.

Nico en Jolana (Jolan), beide van Hongaarse afkomst, ontmoeten elkaar in Antwerpen, raken verliefd en trouwen. Op 6 november 1934 wordt Georges geboren en Elvire op 25 juli 1938. Twee maanden na de geboorte van dochter Elvire verhuist het jonge gezin naar Rotterdam. Met minstens 15.000 gulden op zak neemt Nico een juwelierszaak in Rotterdam over. Op 14 mei 1940 wordt de juwelierszaak in de Hoogstraat volledig verwoest door het Duitse bombardement. Als de anti-Joodse maatregelen die door de Duitse bezetter worden ingevoerd, steeds strenger worden, besluiten Nico en Jolana onder te duiken op verschillende adressen. Nico probeert met een groepje per boot te vluchten naar Engeland maar ze worden verraden door hun chauffeur. Op 15 augustus 1942 wordt Nico doodgeschoten.

Onderduik

Wanneer Jolana precies in onderduik gaat is niet bekend. Wel is bekend dat dit in ieder geval vóór januari 1943 gebeurt. Ze heeft een adres in Den Haag gevonden bij de familie Molenaar. De kinderen Elvire en Georges worden ondergebracht in ‘Kindertehuis De Viersprong’ aan de Arnhemse Bovenweg in Driebergen. Het tehuis wordt gerund door de twee zusters Suus Dermout en Mien Deenik.

Verraad

Lange tijd gaat het goed met de kinderen, tot 6 januari 1944. Dan vallen vier mannen van de SD (Sicherheitsdienst) het tehuis binnen. Alle vijftien Joodse kinderen worden er tussenuit gepikt en meegenomen naar Amsterdam. De zusters gaan mee om de kinderen te begeleiden. Alhoewel een strenge straf staat op het helpen van onderduikers zijn de zusters waarschijnlijk de volgende dag weer vrij. De kinderen worden naar de gevangenis aan de Weteringschans gebracht, de beruchte gevangenis waar Anne Frank met haar familie ook is vastgehouden. Jolana wil naar haar kinderen, maar wordt weerhouden. Op 12 januari 1944 zijn de kinderen op een trein gezet naar Westerbork. Elvire overlijdt op 22 januari in Westerbork aan de gevolgen van TBC. Ze is nog geen 6 jaar oud. Broertje Georges wordt op 8 februari op transport gezet naar Auschwitz waar hij direct bij aankomst in de gaskamer wordt vermoord. Hij is dan 9 jaar. 

Een nieuwe start

Na de oorlog gaat alle aandacht naar de wederopbouw. In 1950 hertrouwt Jolana met Henry Strumpfman, een Jood van Poolse afkomst. Met hem krijgt zij nog twee kinderen, Michael en Sylvia. Met een lening weet Jolana het juweliersvak weer op te pakken aan de Nieuwe Binnenweg, Rotterdam. In huis wordt nauwelijks gepraat over de oorlog of over Georges en Elvire. Alhoewel Jolana bekend staat als een warme lieve vrouw, die dol is op kinderen, is ze zwaar getekend door de oorlog. Ze kampt met depressies en probeert driemaal zelfmoord te plegen. Jolana komt te overlijden op 3 maart 1994. Tijdens de ontruiming van het pand aan de Binnenweg vinden Sylvia en Michael foto’s van Nico, Elvire en Georges in een ladekast. Waarom Jolana de foto’s nooit heeft laten zien is een raadsel. Misschien heeft ze geprobeerd het verleden weg te stoppen in een kastje. Waarschijnlijk heeft Jolana haar overleden man en kinderen altijd meegedragen in haar hart.

Dit verhaal van Jolana Fried komt uit het artikel "Zoektocht in archieven: oorlog, verraad en overlevingsdrang" uit het Rotterdamse Jaarboekje van 2015, geschreven door Esther Beens.

Het Joods monument in Driebergen

De afbeelding toont het Joods monument in Driebergen, dat op 7 november 2013 is onthuld met de namen van Georges en Elvire Baum.

 

Maker: Louisa Balk (foto) / Esther Beens (verhaal)
Link: Link naar artikel Esther Beens over Jolana Fried: https://rjb.x-cago.com/GARJB/2015/01/20150101/GARJB-20150101-0134/story.pdf

Trefwoorden

antisemitisme
bezetting
discriminatie
jodendom
jodenvervolging
nationalisme-socialisme
racisme
rassenleer
Tweede Wereldoorlog